Soomaaliya ayaa Isniintii, 26-ka Oktoobar 2026, magaalada Muqdisho ku qabatay munaasabad lagu soo gabangabaynayo hawlgalkii siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ee dalka ka socday in ka badan 13 sano, iyadoo madaxda dowladda, mas’uuliyiin hore iyo diblomaasiyiin ay dib u milicsadeen horumarka laga sameeyay dib-u-dhiska dowladnimada iyo hay’adaha dalka.
Munaasabadda ayaa lagu sagootiyay Hawlgalka Kaalmada Ku-meelgaarka ah ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNTMIS), kaas oo waajibaadkiisu si rasmi ah u dhammaanayo 31-ka Oktoobar 2026.
Tallaabadan ayaa soo afjaraysa joogitaankii hawlgalka gaarka ah ee siyaasadeed ee Qaramada Midoobay, kaas oo Soomaaliya ka bilowday sannadkii 2013, xilligaas oo la aas-aasay Hawlgalka Kaalmada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNSOM).
Munaasabadda waxaa ka qaybgalay Ra’iisul Wasaare Ku-xigeenka Soomaaliya Saalax Axmed Jaamac, madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed, ra’iisul wasaarihii hore Maxamed Xuseen Rooble iyo mas’uuliyiin sare oo ka tirsan Qaramada Midoobay.
Waxaa sidoo kale ka qaybgalay diblomaasiyiin ka socday dalal ay ka mid yihiin Mareykanka, Talyaaniga, Turkiga iyo Suudaan.
Khudbad uu ka jeediyay munaasabadda, Ra’iisul Wasaare Ku-xigeenka Saalax Axmed Jaamac ayaa sheegay in Soomaaliya ay isbeddel weyn samaysay tan iyo markii uu dalka ka bilowday hawlgalka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay, isaga oo dhammaadka hawlgalka ku tilmaamay soo afjaridda cutub muhiim ah oo ka mid ah dib-u-soo-kabashada dalka.
Wuxuu xusay in horumar laga sameeyay dhismaha hay’adaha dastuuriga ah iyo kuwa federaalka, awoodda amniga qaranka iyo dib-u-habaynta dhaqaalaha, asagoo sidoo kale tilmaamay in Soomaaliya uu dhammaystirmay hannaanka deyn-cafinta dalalka saboolka ah ee deymaha badan lagu leeyahay, taas oo fursado cusub u abuurtay horumarinta dhaqaalaha dalka.
Saalax Axmed Jaamac ayaa sheegay in mudnaanta Soomaaliya ay ka gudubtay dib-u-dhiska hay’adihii dowliga ahaa ee burburay, una gudubtay qorshayaal fog oo la xiriira horumarinta dhaqaalaha, dhismaha kaabeyaasha dhaqaalaha, la-qabsiga isbeddelka cimilada iyo ka faa’iidaysiga khayraadka badda.
Si kastaba ha ahaatee, wuxuu qiray in dhammaadka hawlgalka Qaramada Midoobay uu dowladda Soomaaliya iyo hay’adaha qaranka saaray mas’uuliyad dheeraad ah oo ku saabsan sii wadidda shaqooyinkii ay hay’adaha Qaramada Midoobay taageerada ku siin jireen.
Dhankiisa, Ku-xigeenka Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay ahna madaxa ku-meelgaarka ah ee UNTMIS, Raisedon Zenenga, ayaa sheegay in xiritaanka hawlgalku uu ka dhashay hannaan kala-guur oo si wadajir ah loo qorsheeyay muddo laba sano ah, kaas oo ay codsatay Dowladda Federaalka Soomaaliya, ayna ansixiyeen Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay.
Zenenga ayaa xusay in hawlgalladii siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ay sannadihii la soo dhaafay taageero ka geysteen dhismaha nidaamka federaalka, geeddi-socodka doorashooyinka, wadahadallada siyaasadeed, dib-u-heshiisiinta, ilaalinta xuquuqda aadanaha iyo horumarinta hay’adaha caddaaladda iyo amniga.
Wuxuu caddeeyay in dhammaadka UNTMIS uusan ka dhignayn in Qaramada Midoobay ay gebi ahaanba ka baxayso Soomaaliya, balse uu furayo marxalad cusub oo iskaashi, iyadoo taageerada lagu sii wadi doono hay’adaha horumarinta iyo gargaarka bani’aadannimo ee Qaramada Midoobay.
Hawlgalka UNSOM waxaa la aas-aasay bishii Juun 2013, kaddib markii Soomaaliya ay ka gudubtay marxaladdii ku-meelgaarka ahayd ee siyaasadeed ee 2012, lana dhisay baarlamaan federaal ah oo cusub, madaxweynena loo doortay Xasan Sheekh Maxamuud muddadiisii koowaad.
Intii uu hawlgalku socday, Qaramada Midoobay waxay la shaqaynaysay maamulladii kala dambeeyay ee Soomaaliya, dowlad-goboleedyada, ururrada bulshada rayidka ah iyo saaxiibbada caalamka, iyadoo taageero laga geysanayay dhismaha hay’adaha dowladda, doorashooyinka dadban, dib-u-heshiisiinta iyo dib-u-habaynta amniga.
Bishii Nofeembar 2024, UNSOM waxaa lagu beddelay UNTMIS, iyadoo la hirgeliyay qorshe marxalado kala duwan leh oo lagu soo afjarayo hawlgalka gaarka ah ee siyaasadeed, isla markaana mas’uuliyadaha qaarkood loogu wareejinayo hay’adaha Soomaaliya iyo qaybaha kale ee Qaramada Midoobay.
Danjiraha gaarka ah ee Soomaaliya u qaabilsan Geeska Afrika, Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed, Yuusuf Garaad Cumar, ayaa sheegay in go’aanka dowladda ee sannadkii 2024 lagu codsaday xiritaanka hawlgalka uu muujinayay kalsoonida ay ku qabto awoodda hay’adaha qaranka ee ay kula wareegayaan mas’uuliyadahaas.
Yuusuf Garaad, oo dowladda Soomaaliya uga wakiil ahaa guddiga farsamo ee wadajirka ah ee maamulayay kala-guurka, ayaa sheegay in labada dhinac ay si joogto ah u qiimeeyeen horumarka la gaaray, khataraha jira iyo sida mas’uuliyadaha loogu wareejinayo hay’adaha ku habboon.
Wuxuu sheegay in wejigii koowaad ee kala-guurka la dhammaystiray Oktoobar 2025, halka wejigii labaad uu diiradda saaray maamulka, dib-u-heshiisiinta, xuquuqda aadanaha, sarreynta sharciga, dib-u-habaynta laamaha amniga iyo doorka haweenka ee nabadda iyo amniga.
Sidoo kale, Ku-xigeenka Wakiilka Gaarka ah ee Qaramada Midoobay, ahna Isku-duwaha Deganaanshaha iyo Gargaarka Bani’aadannimo ee Soomaaliya, George Conway, ayaa sheegay in horumarka dalka laga sameeyay uu ka dhashay dadaallada madaxda Soomaaliya, bulshada iyo saaxiibbada caalamka muddada ka badan toban sano.
Conway ayaa xaqiijiyay in Qaramada Midoobay ay sii wadi doonto taageerada ay Soomaaliya siiso, gaar ahaan dhinacyada gargaarka bani’aadannimo, horumarinta waarta, adkaysiga bulshada iyo caawinta dadka ay saameeyeen colaadaha iyo masiibooyinka cimilada.
Dhammaadka hawlgalka ayaa ku soo beegmaya xilli Soomaaliya ay weli wajahdo caqabado waaweyn, oo ay ka mid yihiin dagaalka Al-Shabaab, khilaafaadka siyaasadeed, dhammaystir la’aanta dib-u-habaynta dastuurka iyo maamulka, iyo xiriirka mararka qaar xumaada ee u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Raisedon Zenenga ayaa sidoo kale soo dhoweeyay baaqii ugu dambeeyay ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ee ku saabsanaa wadahadal siyaasadeed, isaga oo carrabka ku adkeeyay muhiimadda ay leedahay is-afgaradka siyaasadeed xilli hay’adaha Soomaaliya ay si weyn ula wareegayaan mas’uuliyadda arrimaha dalka.
Inkasta oo la soo afjarayo hawlgalkii gaarka ahaa ee siyaasadeed, haddana Qaramada Midoobay waxay sii joogi doontaa Soomaaliya, iyadoo adeegsanaysa kooxda Qaramada Midoobay ee dalka ka hawlgasha iyo hay’adaha kale, oo ay ku jirto Xafiiska Taageerada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya.
Munaasabadda ayaa ku soo dhammaatay bogaadin loo jeediyay shaqaalihii Soomaaliyeed iyo kuwii caalamiga ahaa ee ka soo shaqeeyay UNSOM iyo UNTMIS, kuwaas oo door ku lahaa dadaallada dib-u-dhiska dowladnimada Soomaaliya.
Ugu dambayn, dhammaadka hawlgalkan wuxuu Soomaaliya u yahay guul taariikhi ah oo muujinaysa heerka ay gaartay dowlad-dhiskeedu, balse sidoo kale wuxuu imtixaan u noqonayaa awoodda hay’adaha qaranka ee ay ku sii ilaalin karaan horumarka siyaasadeed, amni iyo maamul ee la sameeyay, iyadoo aan dalka laga taageerayn hawlgal siyaasadeed oo gaar ah oo Qaramada Midoobay leedahay.
From the comments