Xildhibaannadu waxay sidoo kale hoggaamiye ku-xigeenka Galmudug u doorteen Cabdiweli Ibraahim Aadan Garyare, oo helay 64 cod. Musharraxii la tartamayey, Cabdisataar Maxamed Geelle, ayaa helay 20 cod.
Marka laga soo tago soo bixitaanka hoggaan cusub, doorashadani waxay muujinaysaa isbeddel ballaaran oo ka socda hay’adaha Galmudug.
Matalaadda siyaasadeed ayaa ka soo gudbaysa heshiisyo ay dhexdooda ku gaaraan odayaal dhaqameed, kooxo hubeysan iyo garabyo siyaasadeed, una sii gudbaysa nidaam ay qayb ka yihiin codbixiyeyaasha, ururrada siyaasadda iyo wakiillo la soo doortay.
Doorashada hoggaanka ayaa ka dambeysay doorashooyin toos ah oo lagu soo xulay Baarlamaanka Galmudug.
Tallaabadan waxay si weyn uga duwan tahay nidaamkii dadbanaa ee ku dhisnaa saamiga beelaha, kaas oo muddo dheer lagu soo dhisi jiray hay’adaha siyaasadeed ee maamulka.
Isbeddelkan wuxuu muhiimad gaar ah u leeyahay dowlad-goboleed dhismihiisa iyo horumarkiisa siyaasadeed ay hareeyeen muranno ku saabsan maamulka dhulka, matalaadda beelaha, sharciyadda siyaasadeed iyo qaybsiga awoodda.
Waxa kale oo uu qayb ka yahay geeddi-socodka guud ee dhismaha federaalka Soomaaliya, gaar ahaan gobollada dhexe oo isku dayadii lagu dhisayay awood siyaasadeed oo mideysan ay la kulmeen caqabado uga yimid maamullo iska soo horjeeda, dhaqdhaqaaqyo hubeysan iyo dano maxalli ah oo xidideystay.
Cadaado Ilaa Dhuusamareeb: Toban Sano Oo Isbeddel Siyaasadeed
Maamulka federaalka ah ee Galmudug maanta jira wuxuu ka dhashay geeddi-socodkii dhismaha dowlad-goboleedka ee Cadaado lagu qabtay sannadkii 2015.
Hoggaamiyeyaasha siyaasadda iyo wakiillada beelaha ayaa markaas isku dayay inay dhisaan maamul mideysan oo ka arrimi kara Galgaduud iyo qaybo ka mid ah Mudug.
Geeddi-socodkaas waxaa loogu talagalay in danaha siyaasadeed ee kala duwan lagu mideeyo hannaan hay’adeed oo la wada leeyahay. Hase yeeshee, khilaafaadka ku saabsan matalaadda, awoodda dhuleed iyo goobta ay ku shaqeynayaan hay’adaha dowladdu waxay sii saameeyeen sannadihii ugu horreeyey ee maamulka.
Cabdikariin Xuseen Guuleed ayaa noqday hoggaamiyihii ugu horreeyey ee maamulkii la dhisay 2015, isaga oo xilka hayey ilaa 2017. Dowladdiisu waxay ku adkaatay inay awood wax-ku-ool ah ka hirgeliso dhammaan deegaannada Galmudug, gaar ahaan Dhuusamareeb oo markaas gacanta ugu jirtay Ahlu Sunna Waljamaaca.
Ahlu Sunna waxay noqotay awood militari iyo mid siyaasadeed kaddib markii ay la dagaallantay fiditaanka Al-Shabaab ee gobollada dhexe. Inkastoo ay kasoo horjeedday Al-Shabaab, haddana waxay bannaanka ka joogtay maamulkii Galmudug ee Cadaado lagu dhisay, iyadoo sii wadatay hay’ado siyaasadeed iyo kuwo amni oo u gaar ah.
Kala-qaybsanaantaas waxay abuurtay xarumo awoodeed oo iska soo horjeeda, taas oo adkeysay dhismaha dowlad mideysan iyo xoojinta hay’adaha maamulka.
Axmed Ducaale Geelle “Xaaf,” oo xilka qabtay 2017, ayaa dhaxlay khilaafaadkaas. Maamulkiisu wuxuu billaabay wada-hadallo dib-u-heshiisiin ah oo lala galay Ahlu Sunna, kuwaas oo ay fududeysay Urur-goboleedka IGAD.
Wada-hadallo lagu qabtay Nairobi iyo Jabuuti kaddib, labada dhinac waxay bishii Diseembar 2017 gaareen heshiis awood-qaybsi ah. Heshiiska waxaa looga gol-lahaa in la mideeyo hay’adihii siyaasadda, maamulka iyo amniga ee labada dhinac.
Hoggaamiyihii Ahlu Sunna, Sheekh Maxamed Shaakir, ayaa heshiiska ku helay jagada cusub ee madaxa xukuumadda. Waxaa sidoo kale lagu heshiiyey in xubnaha dhaqdhaqaaqa lagu daro Baarlamaanka, maamulka iyo hay’adaha amniga Galmudug.
Heshiiska ayaa waddada u xaadhay in hay’adaha Galmudug laga soo wareejiyo Cadaado loona raro Dhuusamareeb. Magaalada waxaa loo asteeyey caasimadda maamulka intii lagu jiray shirkii 2015, balse xilligaas kuma aysan jirin gacanta wax-ku-oolka ah ee dowladdii Cadaado.
Heshiisku wuxuu ahaa horumar siyaasadeed oo weyn oo mideeyey laba maamul oo tartankoodu caqabad ku ahaa dhismaha dowlad-goboleed shaqeynaya. Si kastaba, fulintiisa waxaa ka dhashay muranno cusub oo ku saabsan awood-qaybsiga iyo matalaadda siyaasadeed.
Qaar ka mid ah dhinacyada siyaasadda ayaa kasoo horjeestay heshiiska, halka xiisado kale ay dib uga dhex qarxeen Ahlu Sunna iyo saamilayda Galmudug. Arrintaasi waxay muujisay sida heshiisyada siyaasadeed ee wada-xaajoodka lagu gaaro ay u nuglaan karaan khilaaf cusub.
Hase yeeshee, heshiiskaasi wuxuu door muhiim ah ka qaatay horumarka hay’adaha Galmudug, mideynta awoodihii iska soo horjeeday iyo adkeynta Dhuusamareeb oo noqotay xarunta maamulka dowlad-goboleedka.
Axmed Cabdi Kaariye “Qoorqoor” ayaa xilka qabtay 2020, xilli ay weli jireen xiisado siyaasadeed. Maamulkiisu wuxuu hirgeliyey tallaabooyin lagu ballaarinayo hay’adaha, lagu dhisayo dowladaha hoose laguna xoojinayo hawlgallada militari ee ka dhanka ah Al-Shabaab, inkastoo khilaafaadka Ahlu Sunna ay marar kala duwan halis geliyeen xasilloonida.
Liibaan wuxuu hadda noqonayaa hoggaamiyihii afraad ee maamulka federaalka ah ee Galmudug ee la dhisay 2015. Wuxuu la wareegayaa hay’ado horumar sameeyey tan iyo shirkii Cadaado, balse weli wajahaya caqabado la xiriira ka-qaybgalka siyaasadda, amni-darrada iyo awoodda maamulka oo kooban.
Doorashadan ma aha oo keliya isbeddel hoggaan oo caadi ah. Waxay calaamad u tahay marxalad kale oo looga gudbayo heshiisyo ay ku wada-xaajoodaan kooxo tartamaya, loona guurayo nidaam abaabulan oo ku dhisan doorasho, matalaad iyo hay’ado dowladeed.
Muhiimadda Galmudug Ee Dagaalka Al-Shabaab
Marka laga soo tago isbeddelka siyaasadeed, Galmudug waxay Soomaaliya uga taallaa goob istiraatiiji ah oo muhiim u ah dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.
Galmudug waxay isku xirtaa qaybo kala duwan oo dalka ah, waxaana dhex mara waddooyin muhiim ah oo isku xira koonfurta iyo waqooyiga Soomaaliya, deegaannada gudaha iyo xeebaha Badweynta Hindiya.
Juqraafi ahaan, Galmudug waxay muhiim u tahay xakameynta awoodda dhuleed ee Al-Shabaab, carqaladeynta isku-socodka kooxda ee gobollada iyo ka hortagga in hawlgalladeedu ku fidaan waqooyiga Soomaaliya.
Qaybo ka mid ah Galgaduud iyo Mudug ayaa muddo sannado ah ahaa goobo ay ku dagaallamaan ciidamada dowladda, xoogagga deegaanka iyo dagaalyahannada Al-Shabaab. Ka hor dhismaha maamulka hadda jira, Ahlu Sunna ayaa door ka qaadatay xaddididda fiditaanka Al-Shabaab ee deegaanno ka tirsan gobollada dhexe.
Galmudug waxay markii dambe xarun muhiim ah u noqotay hawlgalladii Dowladda Federaalka hoggaaminaysay ee billowday dabayaaqadii 2022 iyo 2023. Hawlgalladaas waxaa ka qaybgalay ciidamo deegaanka ah oo loo yaqaan Macawiisley.
Weerarradu waxay bartilmaameedsadeen fariisimaha iyo marinnada sahayda Al-Shabaab ee Mudug iyo Galgaduud, gaar ahaan deegaannada ku dhow Xarardheere, Galcad, Ceelbuur iyo Galhareeri.
Ciidamada huwanta ayaa la wareegay goobo istiraatiiji ah, balse weerarradii rogaal-celiska ahaa ee Al-Shabaab iyo ka bixitaankii ciidamada dowladda ee deegaanno qaarkood waxay muujiyeen dhibaatada ka jirta joogteynta gacan-ku-haynta dhulka laga saaro kooxda.
Bishii Agoosto 2023, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa muddo saldhig ka dhigtay Dhuusamareeb si uu u hoggaamiyo dardargelinta hawlgallada. Tallaabadaas waxay muujisay muhiimadda Galmudug ku leedahay istiraatiijiyadda amniga ee Dowladda Federaalka.
Iskaashiga ciidamada federaalka, hay’adaha amniga Galmudug iyo xoogagga deegaanka ayaa muhiim u ahaa hawlgallada, gaar ahaan goobaha ay bulshadu iska caabbinta kala hortagtay Al-Shabaab.
Hase yeeshee, guulaha militari waxay mar kasta muujiyeen baahida loo qabo maamullo maxalli ah oo shaqeynaya, qorshe amni oo joogto ah iyo adeegyo dadweyne oo laga hirgeliyo deegaannada kooxda laga saaro.
Haddii hay’adahaas la waayo, ka bixitaanka ama dib-u-daabulidda ciidamada waxay bulshada u nugleyn kartaa weerarro cusub iyo in Al-Shabaab dib ugu soo laabato deegaannadii laga saaray.
Maamulka Liibaan waxaa horyaalla inuu xoojiyo wada-shaqeynta Dowladda Federaalka, isaga oo isla markaasna wax ka qabanaya tabashooyinka siyaasadeed iyo kuwa beelaha ee gudaha Galmudug.
Xasilloonida siyaasadeed ee Galmudug waxay saameyn toos ah ku leedahay dagaalka guud ee Soomaaliya kula jirto Al-Shabaab. Maamul mideysan wuxuu xoojin karaa isku-duwidda ciidamada, wuxuuna kooxda ka hor istaagi karaa inay ka faa’iidaysato kala-qaybsanaanta siyaasiyiinta iyo bulshooyinka.
Aqlabiyad Baarlamaan Oo Xooggan
Liibaan wuxuu xilka la wareegayaa isaga oo haysta aqlabiyad ballaaran oo baarlamaan.
Xisbigiisa JSP ayaa ku guuleystay 67 ka mid ah 89-ka kursi ee Baarlamaanka Galmudug, taas oo siisay faa’iido weyn ka hor doorashadii hoggaanka. Helitaanka 72 cod wuxuu muujinayaa inuu taageero ka helay xildhibaanno ka baxsan xubnaha xisbigiisa.
Aqlabiyaddaasi waxay maamulka cusub siinaysaa taageero sharci-dejin oo uu ku dhiso xukuumad, ku dejiyo mudnaanta horumarinta, kuna hirgeliyo barnaamijkiisa siyaasadeed.
Waxay sidoo kale fududeyn kartaa go’aan-qaadashada, iyadoo yareyn karta is-mari-waagii siyaasadeed ee saameeyey qaar ka mid ah maamulladii hore.
Hase yeeshee, awoodda baarlamaanka oo ku ururta hal xisbi waxay hoggaanka cusub saaraysaa masuuliyad dheeraad ah. Waxaa looga baahan yahay inuu ilaaliyo isla-xisaabtanka hay’adaha, tixgeliyo codadka siyaasadeed ee laga tirada badan yahay, isla markaana hubiyo in go’aannada dowladdu metelaan bulshooyinka ka baxsan xisbiga talada haya.
Caqabadda ugu weyn waxay noqon doontaa in awoodda doorashada loo beddelo sharciyad dadweyne oo ballaaran, halkii aqlabiyadda baarlamaanku ay beddeli lahayd wadatashiga siyaasadeed.
Dib-U-Heshiisiinta Iyo Amniga Oo Ka Mid Ah Mudnaanta Degdegga Ah
Inkasta oo horumar laga gaaray dhismaha hay’adaha, Galmudug waxay weli wajahaysaa caqabado waaweyn oo dhinacyada amniga iyo maamulka ah.
Al-Shabaab waxay weli khatar ku tahay qaybo ka mid ah Galgaduud iyo Mudug, gaar ahaan miyiga ay ku yar yihiin joogitaanka dowladda iyo adeegyada bulshada. Dhulka adag iyo fogaanta deegaannada qaarkood ayaa sidoo kale caqabad ku ah hawlgallada amniga iyo maamulka rayidka.
Colaadaha beelaha ee soo noqnoqda, kuwaas oo inta badan la xiriira dhulka, daaqa, biyaha iyo tabashooyin soo jireen ah, ayaa iyaguna carqaladeeya xasilloonida iyo dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha.
Intii uu ololaha ku jiray, Liibaan wuxuu ballanqaaday inuu 100-ka maalmood ee ugu horreeya maamulkiisa billaabi doono geeddi-socod dib-u-heshiisiin loo dhan yahay. Qorshahaas waxaa la filayaa inay ka qaybqaataan siyaasiyiinta, odayaasha dhaqanka iyo bulshooyinka ay saameeyeen khilaafaadka aan weli xal loo helin.
Dib-u-heshiisiintu waxay noqon kartaa tijaabada ugu horreysa ee lagu cabbiro awoodda maamulka cusub ee wax looga qabanayo kala-qaybsanaanta muddada dheer caqabadda ku ahayd xasilloonida Galmudug.
Liibaan, dib-u-heshiisiintu waxay si gaar ah muhiim ugu noqon doontaa deegaannada ay isku dhex jiraan tartanka siyaasadeed, xiisadaha beelaha iyo amni-darrada, kuwaas oo wiiqaya awoodda dowladda ee dhismaha maamul wax-ku-ool ah.
Dhinaca kale, bulshada Galmudug waxay maamulka cusub ka filaysaa hagaajinta adeegyada dadweynaha, xoojinta dowladaha hoose, dhismaha waddooyinka, helitaanka biyaha, horumarinta suuqyada xoolaha iyo abuurista fursado shaqo.
Dadka deegaanku isbeddelka hay’adaha kuma qiimeyn doonaan oo keliya tirada doorashooyinka la qabtay ama xafiisyada la dhisay. Waxay ku cabbiri doonaan in awoodda dowladdu wax ka beddesho nolol-maalmeedkooda iyo adeegyada ay helaan.
Horumarka Doorashada Oo Loo Bed delay Dowladnimo Waarta
Kala-guurka siyaasadeed ee cusub wuxuu calaamad muhiim ah u yahay safarka Galmudug ee looga soo gudbayo mashruuc dowlad-dhisid oo lagu dhisay wada-xaajood siyaasadeed, loona gudbayo maamul si isa soo taraysa ugu tiirsan doorashooyin iyo hay’ado matalaad leh.
Waxa uu sidoo kale xusuusinayaa in dib-u-dhiska awoodda dowladeed ee gobollada dhexe aanu weli dhammaan.
Shirkii Cadaado wuxuu dhigay aasaaska maamulka federaalka ah ee maanta jira. Dib-u-heshiisiintii IGAD ay taageertay ee dhexmartay maamulkii Xaaf iyo Ahlu Sunna waxay gacan ka geysatay mideynta awoodihii siyaasadeed ee tartamayey iyo in Dhuusamareeb loo adkeeyo xarunta maamulka.
Dadaalladii dambe ee lagu ballaarinayey maamullada hoose lagulana dagaallamayey Al-Shabaab waxay muujiyeen xiriirka ka dhexeeya xasilloonida siyaasadeed, sugidda amniga dhulka iyo dowladnimo wax-ku-ool ah.
Doorashooyinkii ugu dambeeyey waxay geeddi-socodkaas kusoo kordhiyeen qayb kale oo hay’adeed, iyagoo isku xiray ka-qaybgalka dadweynaha, matalaadda baarlamaanka iyo hoggaanka fulinta.
Liibaan iyo Garyare waxaa horyaalla inay xoojiyaan guulahaas, iyagoo hubinaya in hay’adaha dowladdu aysan ku koobnaan caasimadda, balse ay gaaraan bulshooyinka ku kala nool deegaanno leh xaalado siyaasadeed iyo amni oo kala duwan.
Maamulka cusub waxaa sidoo kale laga doonayaa inuu muujiyo in nidaamka doorashadu u adkeysan karo tartanka siyaasadeed iyo isbeddellada hoggaanka ee mustaqbalka, iyadoo aan dib loogu laaban khilaafaadkii hay’adeed ee hareeyey marxaladihii hore.
Isbeddelka Galmudug wuxuu leeyahay muhiimad ka baxsan xuduudaha dowlad-goboleedka. Maadaama uu yahay furin muhiim u ah dagaalka Al-Shabaab iyo qayb ka mid ah nidaamka federaalka Soomaaliya, xasilloonidiisa siyaasadeed iyo horumarinta hay’adihiisu waxay saamayn ku leeyihiin amniga qaranka iyo dib-u-dhiska dowladda Soomaaliyeed.
Laga soo bilaabo shirkii Cadaado ee 2015, heshiiskii dib-u-heshiisiinta ee IGAD dhexdhexaadisay iyo adkeyntii Dhuusamareeb oo noqotay xarunta maamulka, ilaa doorashooyinkii ugu dambeeyey, safarka siyaasadeed ee Galmudug wuxuu ku dhisnaa isku-dayo isdaba-joog ah oo looga gudbayo kala-qaybsanaanta laguna dhisayo awood dowladeed oo shaqeysa.
Doorashada Liibaan waxay dhammaystirtay marxalad kale oo safarkaas ka mid ah. Tijaabada xigta waxay tahay in maamulkiisu aqlabiyadda ballaaran ee baarlamaanka u beddelo dowlad loo dhan yahay, guulo amni oo sii jira iyo hay’ado awood u leh inay xasillooni waarta ka dhisaan gobollada dhexe.
From the comments