Sooyaal: Jeneraal Maxamed Abshir Muuse

Maanta oo kale, 25kii Oktoobar 2017, waxaa geeriyooday Jeneraal Maxamed Abshir Muuse oo ku magacdheeraa Maxamed Abshir Haamaan, waana maalin xusuus ku leh dalka iyo dadka Soomaaliyeed. Jeneraalka oo ahaa sarkaalkii ugu horreeyay ee Soomaali ah oo qaata darajada sarreeye guuto (Brigadier General), isagoo 28 jir ah. Wuxuu ahaa dhisihii iyo taliyihii ugu horreeyay ee Ciidanka Booliska Soomaaliyeed, wuxuuna ka tegay dhaxal dahabi ah oo u adeegaya qarannimada iyo sharciga. Sooyaalkiisa lama-illaawaanka ahi wuxuu si weyn uga dhex muuqdaa saddex marxaladood oo kala ah: doorkiisii casriyaynta booliska, go’aankiisii adkaa ee uu xilka uga tegay iyo xabsigii uu u galay ilaalinta sharciga, iyo dadaalkiisii nabadeed ee xilligii burburka dalka, kuwaas oo dhammaantood ka dhigaya astaan u taagan, had iyo goor, waddaninimo, daljacayl iyo xilgudasho!

Jeneraal Maxamed Abshir Muuse wuxuu 1dii Luulyo 1926dii ku dhashay magaalada qadiimiga ah ee Xarardheere, oo ka tirsan gobolka Mudug. Halkaas ayuu ku qaatay yaraantiisii iyo barbaarnimadiisii hore, oo ku dhisnayd hannaanka nolosha miyiga iyo magaalooyinka xeebta ku dhow. Markii uu garaadsaday ayuu u soo wareegay dhanka caasimadda Muqdisho, wuxuuna bilaabay waxbarashadiisii aasaasiga ahayd ee dugsiyadii uu maamulayay gumaystihii Talyaaniga ee xilligaas dalka joogay. Wuxuu dhallinyaranimadiisii galay ciidanka, isagoo askarnimada heerka hoose ka soo galay ciidankii Gendarmerie ee uu gumaystihii Ingiriisku dhisay wixii ka danbeeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka. Kaddib, aqoontiisa ciidan iyo midda sharcigaba wuxuu heer sare uga soo qaatay dalka Talyaaniga, gaar ahaan dugsiga caanka ah ee tababbarka saraakiisha ee Carabinieri. Tababbarkaas tayada leh ee uu dalka dibaddiisa ku soo qaatay, kuna saabsanaa maamulka booliska iyo sharciga, ayaa keenay in sannadkii 1958, xilli dalku ku jiray dawladdii daakhiliga ahayd ee uu raysalwasaaraha ka ahaa Cabdullaahi Ciise, loo magacaabo sarkaalkii ugu horreeyay ee Soomaali ah oo qaata darajada Sarreeye Guuto (ama Jeneraal), isagoo noqday taliya-ku-xigeenkii ciidankii xilligaas jiray.

Markii ay Soomaaliya xornimada qaadatay 1dii Luulyo 1960, Jeneraal Maxamed Abshir Muuse wuxuu si rasmi ah ula wareegay hoggaanka iyo dhismaha Ciidanka Booliska Soomaaliyeed. Muddadii sagaalka sano ahayd ee uu xafiiska joogay, wuxuu booliska Soomaaliya ka dhigay ciidan nidaam iyo kala dambayn leh, isagoo keenay casriyeyn weyn iyo in markii ugu horraysay taariikhda haweenka Soomaaliyeed lagu soo daro ciidanka booliska sannadkii 1961. Waxqabadyadiisii kale waxaa ka mid ahaa:

• Midayntii ciidanka (1960): Wuxuu si guul leh isugu daray oo uu hal nidaam u sameeyey booliskii qaybta Waqooyi (ee Ingiriiska) iyo kii qaybta Koonfureed (ee Talyaaniga), markii dalku midoobay.

• Aasaasidda booliska haweenka (1961): Wuxuu dalka ka hirgeliyey qaybtii ugu horraysay ee booliska haweenka, si ay uga qaybqaataan ilaalinta nabadgelyada bulshada.

• Dhisidda unugyada gaarka ah: Wuxuu booliska dhexdiisa ka dhisay qaybo gaar ah oo qaabilsan farsamada, isgaarsiinta raadiyaha iyo ururinta xogta baarista denbiyada, si loo casriyeeyo amniga gudaha.

• Dhaqancelinta dhallinyarada: Wuxuu aasaasay xeryaha farsamada gacanta ee booliska (sida Xaruntii Tababarka Farsamada ee Booliska ee Avigliana), halkaas oo dhallinyarada danta yar iyo kuwa darbijiifka ah lagu bari jiray xirfado ay ku shaqaystaan.

• Ilaalinta sharciga doorashooyinka: Wuxuu xaqiijiyay in ciidanka boolisku ay dhexdhexaad ka ahaadaan doorashooyinkii dalka ka dhacay 1964 iyo 1967, isagoo diiday in loo adeegsado dano siyaasadeed.

Jeneraalku wuxuu ahaa nin aad ugu adag ilaalinta sharciga iyo madaxbannaanida ciidanka. Bishii Abril 1969, wuxuu qaatay go’aan taariikhi ah, isagoo xilka iska casilay kaddib markii uu ka horyimid musuqmaasuqii iyo faragelintii siyaasadeed ee lagu hayey doorashooyinkii dawladdii rayidka ahayd ee xilligaas. Go’aankiisa mabaadi’da ku dhisnaa wuxuu horseeday in, bishii Oktoobar 1969, markii jeneraal Maxamed Siyaad Barre afgembi kula wareegay talada dalka, uu si furan uga horyimaado maamulkaas kacaanka ah. Taasina waxay sababtay in la xidho oo uu muddo dhowr iyo toban sano ah (ku dhowaad 12 sano) ku qaato xabsi, oo ay ka mid ahaayeen sannadihii uu ku xidhnaa xabsiga go’doonka ah ee Labaatan Jirow. Wuxuu xorriyadiisii dib u helay sannadkii 1982.

Sannadkii 1990, markii ay colaadaha dalka ka jiray sii xoogaysanayeen, Jeneraal Maxamed Abshir wuxuu qayb firfircoon ka noqday odayaashii iyo aqoonyahannadii saxeexay baaqii nabadraadinta ee “Manifesto” iyo kooxdii “Suluxa” ee isku dayaysay inay xaaladda si nabad ah ku qaboojiso. Muddo kaddib, intii u dhexaysay 1991 iyo 1998, wuxuu noqday hoggaamiyaha garabka siyaasadeed ee jabhaddii SSDF (Somali Salvation Democratic Front), isagoo door weyn iyo miisaan taariikhi ah ku lahaa dhismihii, xasillintii iyo aasaasidda maamul loo sameeyey degaannada hadda loo yaqaan Puntland. Jeneraalku wuxuu noloshiisii dambe ku qaatay dalka dibaddiisa, isagoo ugu dambayntii 25kii Oktoobar 2017 ku geeriyooday magaalada Minneapolis ee gobolka Minnesota, dalka Maraykanka, isagoo 91 jir ah.

Geeridiisa kaddib, bishii Janaayo 2018, Dawladda Federaalka ah ee Soomaaliya iyo maamulka Puntland waxay si wadajir ah magaciisa ugu bixiyeen gegida diyaaradaha ee magaalada Garoowe. Munaasabaddaas waxaa xarigga ka jaray madaxweynihii dalka, Maxamed Cabdullaahi Farmaajo, iyadoo uu goobjoog ka ahaa madaxweynihii Puntland, Cabdiweli Maxamed Cali (Gaas).